Eftir að Ísland varð sjálfstætt ríki með aðstoð herliðs frá Bandaríkjunum árið 1944 varð mönnum ljóst að réttlæta þyrfti sjálfstæðið fyrir unga fólki framtíðarinnar. Við sendum út frjálsíþróttamenn sem unnu silfur og kepptum í fótbolta. Jafnframt tók við tímabil mikillar sjálfsupphafningar. Á Íslandi var allt best, hvernig sem á það var litið. Hér væri enginn her, engin fátækt og allir væru læsir. Sannkallað draumaland.
En hvernig átti að borga fyrir lífsstílinn sem við áttum skilinn? Hér hafa aldrei verið til peningar til að flytja inn hluti og ekki getum við framleitt sjónvarpstæki sjálf. Strax í upphafi var ljóst að þessu yrði ekki náð fram með barnalegri sjálfbærni, nei öðru nær! 18. Júní 1944 ímynda ég mér að menn hafi strax hafið útsölu á hugsjónum og réttlæti. Hæstbjóðandi var NATO, en aðrir fengu ekki að gera tilboð.
Enda hafði hernámsliðunum tekist að kynna íslenska alþýðu fyrir fjölbreyttri og skemmtilegri vinnu sem var kærkomin tilbreyting frá einsleitum og dauðadæmdum landbúnaði á 66°N. Það er ekki hægt að slá höndinni á móti vörubílavinnu sem er borguð vel og örugglega. Krakkarnir fá tyggjó og barnabörnin þjást ekki af ýmsum erfðakvillum sem fylgja sveitarómantíkinni oft á tíðum.
En þegar var búið að hola niður herstöðvum var ljóst að ósjálfbærnin hefði sín takmörk. Síldin var veidd upp og svo aðrir stofnar þar á eftir. Íslendingar voru komnir í vítahring hárra lífsgæða og arðráns sem enn sér ekki fyrir endan á. Þegar Íslendingur rekur banka þá er það til skamms tíma. Ert þú kannski á móti störfum? Auðvitað þorir enginn að vera á móti störfum, sama hvað það kostar.
Eina hugsjónin sem við þurftum að halda gangandi var að sjálfstæði væri gott. Ekkert pláss var fyrir aðra hugmyndafræði því hún gaf ekki af sér störf. Slík var þráhyggja Íslendinga yfir störfum að atvinnuástandið á Íslandi varð á endanum “sjúklega” gott. Við þurftum að flytja inn vinnuafl, því ekki slær maður hendinni upp á móti störfum. Þau stjórnmálaöfl á Íslandi sem voguðu sér að hafa hugsjónir hlutu ekki brautargengi. Sjáflstæðisflokkurinn fattaði mjög fljótlega að hugsjónir geta stangast á skammtíma gróða og sáu til þess að vera alltaf valkosturinn við leiðinlega hugmyndafræði hallærislegra afturhaldskomma.
Frá 1944 til loka 20. aldarinnar arðrændum við ekki aðeins auðlindirnar heldur líka brunn alþjóðastjórnmála. Við misbeittum hernaðrlegri stöðu okkar gegn Bretum í þorskastríðunum. Eina hugsjónin sem þar þurfti var þjóðernishyggjan. Við versluðum við þá sem okkur sýndist, Sovétmenn og Bandaríkjamenn, Austur- og Vestur Þjóðverja og vorum vinir þeirra sem voru með veskið á lofti.
Valdastrúkturinn á Íslandi eftir fjörtíu ár af þessu brölti var þannig að efst var Sjálfstæðisflokkurinn og annað var fyrir neðan hann. Það var þetta sem örfáir hugsjónarmenn fóru að átta sig á. Ef aðrar hugsjónir en sjálfstæðið eiga að ná brautargengi þá verður það ekki gert öðruvísi en með því að dulbúa þær sem störf og rúlla þeim í Trójuhesti inn í Valhöll. Nýfrjálshyggjufélag Íslands varð til og það límdi sig strax við Sjálfstæðisflokkinn.
Nýfrjálshyggjan laðar einmitt að sér eldklárt fólk. Fólk sem finnur réttlætingu á eigin tilfinningum. Ef þú hefur enga siðferðiskennd og er drullusama um hlutlægan mun á réttu og röngu þá er eðlilegt að þú viljir hlutbundinn mælikvarða á hvað er rétt og hvað er rangt. Hvaða mælikvarði er betri en peningar… hvað ef mælikvarðinn er akkúrat það sem þú sækist mest eftir? …og störfin maður! Ekki gleyma þeim, þó þau séu bara til bráðabirgða.
Davíð Oddsson er einn færasti stjórnmálamaður 20. aldarinnar og er þar á bekk með Hitler, Stalin, Thatcher, Mao og öðrum sem ekki voru svo vitlausir að láta drepa sig á fyrsta eða öðru kjörtímabili, flestir höfðu ekki einusinni kjörtímabil, eins og Davíð. Davíð hafði hugsjónir en Davíð var ekkert sérlega greindur. Það er nefnilega vandamálið við fólk sem er eldklárt í stjórnmálum en skortir greind. Það byrjar á því að sanka að sér fólki sem er sammála. Þá er ekki nóg að slíku fólki sé komið fyrir á hinu pólitíska sviði, nei, heldur líka í stjórnsýslunni. En fljótlega er ljóst að auðveldara er að eiga við verkalýðsfélög, atvinnulífið og hverskonar samtök ef þar er fólk sem er þér hliðhollt.
Öll gagnrýnin hugsun í samfélaginu leggst af. En hvernig er þetta mögulegt? Þetta er aðeins mögulegt ef þér tekst að spinna þann blekkingarvef að hagvöxtur ríki. Það vilja allir vera í vinningsliðinu. Davíð vildi íslensku samfélagi vel, en hann hlustaði ekki á gagnrýnisraddir. Ekki úr eigin flokki og ekki frá neinum utanaðkomandi. En hverjir voru já-mennirnir? Það voru að sjálfsögðu menn sem deildu hugsjónunum. En eins og ég kom inn á áðan þá geturðu haft hugsjónir án þess að byggja þær á hugsjónum. Þær gætu hreinlega hentað þér vel. Nýfrjálshyggjan er siðferðislega-afstæð og þess vegna mjög sniðug fyrir græðgispésa! Útlendingar voru meira að segja öfundssjúkir.
Hverjir fara þá bónaferðir í stjórnarráðið? Menn sem vilja græða. Friedman sjálfur sagði að kapítalisminn væri það kerfi þar sem græðgi gerði sem minnstan skaða. Davíð hefur væntanlega trúað þessu og þess vegna horft framhjá tilgangi manna eins og Bjórgólfs og Sigurðar Einarssonar. Annað sem Friedman sagði var að eðli markaðarins væri að báðir aðilar sem kæmu að viðskiptum græddu. En hvað með þá sem koma ekki að viðskiptunum?
Tap þeirra sem ekki voru við samningaborðið á valdatíma nýfrjálshyggjunnar á Íslandi jókst dag frá degi og endaði í allsherjarhruni. En með því hrundi ekki aðeins nýfrjálshyggjan heldur líka blekkingin sem ungt fólk á Íslandi fékk í vöggugjöf; Að Íslendingar væru duglegri, gáfaðri og réttlátari en annað fólk, þess vegna gætum við verið sjálfstæð. Staðreyndin er hinsvegar sú að þrátt fyrir mútuþægi, arðrán og þrælkun þá á Ísland ekki séns. Ekki séns í aðrar þjóðir og ekki séns í sjálft sig. Rýtingur frjálshyggjunnar hefur klofið þjóðina.
En hvað með þjóðarhyggjuhugsjónir? Það sem hélt okkur saman var sú staðreynd að á Íslandi kom iðnvæðingin aldrei. Einangrun okkar var næg til að aðgreinandi þættir kæmu ekki í ljós, lífsgæðin voru nægilega lág til að hér var jöfnuður. Þegar nýlenduveldin sleppa af hendinni verða sumir jafnari en aðrir, óhjákvæmilega. Að ætla að tyggja á gömlum tuggum eins og þjóðerniskennd í dag er glapræði. Eða hvor er meiri Íslendingur Joly eða Björgólfur?
Það sem við þurfum að byggja á er sjálft landið en ekki þjóðin. Þjóðin á eftir að vera sundruð næstu áratugi, það er á hreinu. Það sem bjargar afkomu þeirra sem fæðast á Íslandi verður ekki dugnaður eða gáfur heldur hversu vel við getum staðið vörð um landsins gæði. Það verður ekki gert með arðrænishugsunarhætti síðustu kynslóða. Ef hér á að vera mannlíf til framtíðar þá verður hér að vera land og gæði til framtíðar.
Stjórnarskrárverja þarf landið fyrir landanum. Sjálfbærni í nýtingu á að vera frumskilyrði. Hvort heldur hér vilja menn rafmagn eða fisk þá verður að vera tryggt að ekki sé gengið á afkomu komandi kynslóða, hvort þær verða evrópskar eða íslenskar. Ísland er ekki þjóðin.
